The Reed Flute — Mathnavi

1	Pay heed to the grievances of the reed Of what divisive separations breed	بشنو این نی چون شکایت می‌کند از جدایی‌ها حکایت می‌کند
2	From the reedbed cut away just like a weed My music people curse, warn and heed	کز نِیِستان تا مرا بُبریده‌اند در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند
3	Sliced to pieces my bosom and heart bleed While I tell this tale of desire and need.	سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق
4	Whoever who fell away from the source Will seek and toil until returned to course	هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش باز جوید روزگارِ وصل خویش
5	Of grievances I sang to every crowd Befriended both the humble and the proud	من به هر جمعیّتی نالان شدم جفت بدحالان و خوش‌حالان شدم
6	Each formed conjecture in their own mind As though to my secrets they were blind	هر کسی از ظّن خود شد یار من از درون من نجُست اسرار من
7	My secrets are buried within my grief Yet to the eye and ear, that's no relief	سرِّ من از نالهٔ من دور نیست لیک چشم و گوش را آن نور نیست
8	Body and soul both unveiled in trust Yet sight of soul for body is not a must.	تن ز جان و جان ز تن مستور نیست لیک کس را دیدِ جان دستور نیست
9	The flowing air in this reed is fire Extinct, if with passion won't inspire	آتش است این بانگِ نای و نیست باد هر که این آتش ندارد نیست باد
10	Fire of love is set upon the reed Passion of love this wine will gladly feed	آتش عشق است کاندر نی فتاد جوشش عشق است کاندر میْ فتاد
11	Reed is match for he who love denied Our secrets unveiled, betrayed, defied.	نی حریف هر که از یاری بُرید پرده‌هااَش پرده‌های ما درید
12	Who has borne deadly opium like the reed? Or lovingly to betterment guide and lead?	همچو نی زهری و تَریاقی که دید همچو نی دمساز و مشتاقی که دید
13	Of the bloody path, will tell many a tale Of Lover's love, even beyond the veil.	نی حدیثِ راهِ پُر خون می‌کند قصّه‌های عشقِ مجنون می‌کند
14	None but the fool can hold wisdom dear Who will care for the tongue if not ear?	محرم این هوش جُز بی‌هوش نیست مر زبان را مُشتری جز گوش نیست
15	In this pain, of passing days we lost track Each day carried the pain upon its back	در غمِ ما روزها بیگاه شد روزها با سوزها همراه شد
16	If days pass, let them go without fear You remain, near, clear, and so dear.	روزها گر رفت گو رو باک نیست تو بمان ای آنک چون تو پاک نیست
17	Only the fish will unquenchingly thirst, Surely passing of time, the hungry curst.	هر که جز ماهی ز آبش سیر شد هرکه بی روزیست روزش دیر شد
18	State of the cooked is beyond the raw The wise in silence gladly withdraw.	در نیابد حالِ پُخته هیچ خام پس سخن کوتاه باید والسّلام
19	Cut the chain my son, and release the pain Silver rope and golden thread, must refrain	بندْ بگسل باش آزاد ای پسر چند باشی بند سیم و بند زر
20	If you try to fit the ocean in a jug How small will be your drinking mug?	گر بریزی بحر را در کوزه‌ای چند گنجد‌ قسمتِ یک روزه‌ای
21	Never filled, ambitious boy, greedy girl, Only if satisfied, oyster makes pearl.	کوزه‌ٔ چشم حریصان پُر نشد تا صدف قانع نشد پُر دُر نشد
22	Whoever lovingly lost shirt on his back Was cleansed from greed and wanton attack	هر که را جامه ز عشقی چاک شد او ز حرص و عیبْ کُلّی پاک شد
23	Rejoice in our love, which would trade Ailments, of every shade and every grade	شاد باش ای عشق خوش سودای ما ای طبیبِ جمله علّت‌های ما
24	With the elixir of self-knowing, chaste With Hippocratic and Galenic taste.	ای دوای نَخوت و ناموس ما ای تو افلاطون و جالینوس ما
25	Body of dust from love ascends to the skies The dancing mountain thus begins to rise	جسم خاک از عشق بر افلاک شد کوه در رقص آمد و چالاک شد
26	It was the love of the Soul of Mount Sinai Drunken mountain, thundering at Moses, nigh.	عشقْ جانِ طور آمد عاشقا! طور مست و "خَرَّ مُوسیٰ‏ صَعِقا"
27	If coupled with those lips that blow my reed Like the reed in making music I succeed;	با لبِ دمسازِ خود گر جفتمی همچو نی من گفتنی‌ها گفتمی
28	Whoever away from those lips himself found Lost his music though made many a sound.	هر که او از هم‌زبانی شد جدا بی‌زبان شد گرچه دارد صد نوا
29	When the flower has withered, faded away The canary in praise has nothing to say.	چون که گُل رفت و گلستان درگذشت نشنوی زان پس ز بلبل سَرگذشت
30	All is the beloved, the lover is the veil Alive is the beloved, the lover in death wail	جمله معشوق است و عاشق پَرده‌ای زنده معشوق است و عاشق مرده‌ای
31	Fearless love will courageously dare Like a bird that's in flight without a care	چون نباشد عشق را پروای او او چو مرغی ماند بی‌ پَرْ وایِ او
32	How can I be aware, see what's around, If there is no showing light or telling sound?	من چگونه هوش دارم پیش و پس چون نباشد نورِ یارم پیش و پس
33	Seek the love that cannot be confined Reflection in the mirror is object defined.	عشق خواهد کاین سخن بیرون بود آینه غمّاز نبود چون بود
34	Do you know why the mirror never lies? Because keeping a clean face is its prize.	آینه‌ت دانی چرا غمّاز نیست زآن که زنگار از رخش مُمتاز نیست
35	Friends, listen to the tale of this reed For it is the story of our life, indeed!	بشنوید ای دوستان این داستان خود حقیقت نقدِ حالِ ماست آن

Interpreting the teacher's couplet →